Ecological Movement

Βιοτεχνολογία και γενετική ρύπανση

του Τζιόναθαν Ρίφκιν

Ο Τζιόναθαν Ρίφκιν είναι ο συγγραφέας του βιβλίου The Biotech Century, Gollanez ISBN 057506658X. Το κείμενο είναι μετάφραση άρθρου του από το περιοδικό New Scientist της 31ης Οκτωβρίου 1998.

Μετάφραση Δημήτρης Αριστείδου

Το κοινό ακόμα νομίζει πως η βιοτεχνολογία παράγει ιατρικές ανακαλύψεις και ορισμένα νέα φυτικά προϊόντα. Μπορεί ο κόσμος να ανησυχεί για την ανάγκη σήμανσης των τροφών, η βιομηχανία όμως αποβλέπει σε πολύ μεγαλύτερους στόχους. Η γενετική μηχανή θα παράγει στο μέλλον χημικά δομικά υλικά, πλαστικά, ίνες, νέες πηγές ενέργειας καθώς και φάρμακα και εμβόλια. Να παρακολουθείτε αυτή τη βιομηχανία. Το τι έχει συμβεί πρόσφατα είναι εντυπωσιακό. Τον τελευταίο χρόνο η Μονσάντο, Νοβάρτις, Χόεχστ χημικά στη Γερμανία και η Ντου Ποντ έχουν αποφασίσει να αποβάλουν ή να πωλήσουν μέρη των χημικών τους τμημάτων. Είναι όλες τώρα βιολογικές βιομηχανίες. Γι' αυτές η μεταμόρφωση είναι προς το γενετικό εμπόριο. Αυτό σημαδεύει το πέρασμα από μια εποχή σε άλλη. Ένας από τους κύριους σκοπούς του νέου μου βιβλίου είναι να εξηγήσω πως η νέα οικονομική εποχή θα φέρει μαζί της αλλαγές τουλάχιστον τόσο σημαντικές όσο και η βιομηχανική επανάστασης και θα βασίζεται στο γενετικό εμπόριο. Χρησιμοποιώ τον όρο "γενετική ρύπανση" στο βιβλίο. Θεωρώ πως ο όρος θα υιοθετηθεί πολύ γρήγορα. Πρέπει να δούμε την κλίμακα αυτού που γίνεται. Αυτή τη στιγμή οι βιολογικές εταιρείες εισάγουν μεγάλο αριθμό γενετικά μεταλλαγμένων οργανισμών σε χωράφια κάτω από πειραματικές συνθήκες και αγρούς που καλλιεργούνται εμπορικά. Στα επόμενα όμως δέκα χρόνια οι μεγάλες εταιρείες ελπίζουν να εισάγουν χιλιάδες γενετικά αναμειγμένους οργανισμούς σε εκατομμύρια εκτάρια γης ακόμα και στο νερό. Θα έχουν επαναφυτέψει τον πλανήτη με μια δεύτερη γένεση.
Δεν μιλάμε απλά για γενετικά φυτά διατροφής αλλά για μικροοργανισμούς που τρέφονται σε σκουπιδότοπους και μέρη απόρριψης πυρηνικών αποβλή-των, και φυτά που έχουν σχεδιαστεί να αποδίδουν χημικές ουσίες, φάρμακα και πλαστικά σε όλα τους τα κύτταρα. Αυτή είναι μια τεράστια αλλαγή.
Οι βιολογικές βιομηχανίες θα απαντήσουν πως το μόνο που κάνουν είναι πιο εκλεπτυσμένη μορφή αναπαραγωγής και πως η διαδικασία αυτή ακολουθείται εδώ και πολλά χρόνια από την Νεολιθική επανάσταση και μετά. Αυτό είναι το επιχείρημά τους και είναι λανθασμένο.
Θα το αναλύσω συστηματικά. Δεν μιλούμε για την κλασική μέθοδο αναπαραγωγής. Στην κλασική μέθοδο είναι δυνατόν να διασταυρωθούν συγγενή είδη και να παραχθούν υβρίδια - είναι δυνατόν να διασταυρωθεί ο όνος με το άλογο και να παραχθεί ο ημίονος - δεν μπορείς όμως να διασταυρώσεις τον όνο με την βαλανιδιά. Με την γενετική μηχανική και την τεχνολογία της μπορείς να υπερβείς όλα τα βιολογικά όρια. Μπορείς να δημιουργήσεις ποντίκια με γονίδια ανθρώπινης ανάπτυξης και μπορείς να έχεις γονίδια πυγολαμπίδας που κάνουν τα φυτά του καπνού να λάμπουν.
Όταν έχεις υπερβεί όλα τα βιολογικά όρια αρχίζεις να θεωρείς όλα τα είδη σαν απλές γενετικές πληροφορίες που είναι ρευστές. Αυτό μας φέρνει σε ένα εντελώς νέο τρόπο αντίληψης όχι μόνο της σχέσης μας με τη φύση αλλά και του πως την χειριζόμαστε.
Ας πάρουμε ορισμένα παραδείγματα. Ας υποθέσουμε πως μια εταιρεία θέλει να τοποθετήσει κάποιο φυτό στη φύση το οποίο παράγει πλαστικό, το οποίο διασπάται βιολογικά, σε όλα του τα κύτταρα. Οι διευθυντές της εταιρείας σου ανακοινώνουν : "Φαντάσου, αυτό σημαίνει αειφορία, το πλαστικό αυτό διασπάται βιολογικά!". Τι δεν αναφέρουν όμως είναι το τι συμβαίνει όταν το φυτό αυτό παράγει πλαστικό σε όλα του τα κύτταρα σε εκατομμύρια εκτάρια γης. Τι συμβαίνει όταν τα πουλιά, τα έντομα και οι μικροοργανισμοί σε αναζήτηση τροφής έρχονται σε επαφή με το φυτό; Υπάρχουν φυτά που χρησιμοποιούνται στις έρευνες τα οποία φέρουν γονίδια με κώδικα για φαρμακευτικές ουσίες, χημικά και εμβόλια.
Είναι η κλίμακα που έχει σημασία. Χιλιάδες από αυτά τα νέα είδη πολλαπλασιάζονται στο έδαφος, στο νερό και στον αέρα τα επόμενα είκοσι χρόνια. Οι βιολογικές βιομηχανίες θέλουν τη γη γεμάτη με γενετικά μεταλλαγμένα προϊόντα για τροφές και φαρμακευτικά είδη στα επόμενα δέκα χρόνια. Έχουν όμως αναλογισθεί αν η γενετική ρύπανση μπορεί να εξαπλωθεί;
Οι ίδιες εταιρείες θέλουν να τοποθετήσουν στο περιβάλλον φυτά με γονίδια αντίστασης στα φυτοφάρμακα, στα εντομοκτόνα και στους ιούς. Λένε πως αυτό είναι ευεργετικό για το περιβάλλον αφού χρησιμοποιούμε λιγότερα φάρμακα και εντομοκτόνα. Ας δούμε όμως τι θα μπορούσε να γίνει. Το πρώτο φανερό πρόβλημα είναι η δημιουργία αντίστασης στα φυτοφάρμακα που θα εμφανιστεί στα αγριόχορτα. Αντί να ψεκάσουμε εδώ κι' εκεί κατά καιρούς, δεδομένου ότι το γονίδιο αντίστασης στα φυτοφάρμακα είναι ενσωματωμένο στα φυτά της καλλιέργειας μπορείς να ψεκάσεις σκοτώνοντας τα πάντα στην περιοχή χωρίς τον φόβο ζημιάς στα φυτά σου. Όταν προσθέσεις το γονίδιο αντίστασης στα φυτοφάρμακα σε κάθε κύτταρο των φυτών που παράγεις σε εκατομμύρια εκταρίων γης τότε εντατικοποιείς την πίεση για την ανάπτυξη αγριόχορτων με αντίσταση στα φυτοφάρμακα.
Αυτό είναι το πιο απλό είδος δημιουργίας αντίστασης. Τι γίνεται όμως όταν τα γονίδια μεταπηδήσουν σε άλλα είδη ; Το σύνολο των επιστημόνων είπε κάποτε πως αυτό ήταν αδύνατο. Τώρα όμως αρχίσαμε να εκτιμούμε τα αποτελέσματα. Έρευνες στην Δανία που αφορούν γονίδια αντίστασης στα φυτοφάρμακα δείχνουν πως κατά τη διάρκεια της επικονίασης τα γονίδια αυτά μπορούν να μεταφερθούν σε μεγάλες αποστάσεις. Στερεώνεται στον γενετικό κώδικα συγγενικών αγριόχορτων και μεταδίδεται στις μελλοντικές γενεές. Όταν έχεις μεταβιβάσει αντίσταση στα φυτοφάρμακα σε αγριόχορτα πως την ανακαλείς, πίσω στο εργαστήριο ;
Κοιτάζετε το τοπίο. Θα γεμίσει από φυτά, σε εκατομμύρια εκτάρια, που θα παράγουν βιολογικά διασπάσιμο πλαστικό, χημικά και εμβόλια όλα να περιέχουν γονίδια που μπορούν να μεταπηδούν και να μεταβιβάζουν αντίσταση σε φυτοφάρμακα, εντομοκτόνα καθώς και αντίσταση στους ιούς σε αγριόχορτα. Δεν νομίζω πως είναι απαραίτητο να είσαι ο τύπος που ανησυχεί με το παραμικρό αν έστω και ένα μικρό μέρος από τα νέα φυτά καταλήγουν να είναι επιβλαβή τότε έχουμε μη αντιστρέψιμη ζημιά στο οικοσύστημα. Θα μπορούσε να αποβεί καταστρεπτικό.
Και ποιος θα πληρώσει αν συμβεί τέτοιος όλεθρος; Καμιά ασφαλιστική εταιρεία δεν είναι σε θέση να καλύψει τέτοιο ενδεχόμενο. Η ασφαλιστική βιομηχανία έχει σιωπηλά δηλώσει πως μόνο βραχυπρόθεσμη κάλυψη για φυτείες μπορεί να οργανώσει για ζημιές και αμέλεια. Δεν υπάρχει μακροπρόθεσμη ασφάλεια. Αν ένα από τα γονίδια μεταπηδήσει, και είναι σχετικά εύκολο να επισημανθεί αν αγριόχορτα αρχίσουν να φανερώνουν αντίσταση σε φυτοφάρμακα και πολλαπλασιάζονται θα μπορείς να ξέρεις πιο γονίδιο το έχει προκαλέσει, θα έχουμε πρόβλημα που θα διαρκέσει για πολλές γενεές. Καμιά ασφάλεια δεν είναι διατεθειμένη να καλύψει τέτοια πιθανότητα.
Έχω εισηγηθεί όπως οι εταιρείες προσφύγουν στο Κογκρέσο για το νόμο Πράις Άντερσον (ο νόμος καλύπτει την πυρηνική βιομηχανία σε περίπτωση ολέθρου) αλλά δεν θέλουν να το κάνουν επειδή δεν θέλουν την κοινή γνώμη να ανησυχεί. Γι' αυτό έχουν ξεκινήσει χωρίς την κάλυψη για την περίπτωση ολέθρου από τις ασφάλειες. Γιατί τα μέλη του Κογκρέσου δεν ρωτούν ποιος θα πληρώσει για τις ζημιές. Θα είναι η κυβέρνηση, οι πολίτες ή οι γεωργοί;
Ο λόγος που οι ασφαλιστικές εταιρείες δεν παρέχουν κάλυψη είναι επειδή δεν έχουν τρόπους να υπολογίσουν τον κίνδυνο ποσοστιαία. Η οικολογία της πρόβλεψης είναι ανύπαρκτη.
Δεν υπάρχει επιστήμη υπολογισμού των οικολογικών κινδύνων. Είναι τώρα 15 χρόνια που έχω επισημάνει το γεγονός αυτό. Κάθε κυβέρνηση λέει πως ρυθμίζει επιστημονικά την εισαγωγή γενετικά μεταλλαγμένων οργανισμών στο περιβάλλον. Όλοι όμως που ασχολούνται με το θέμα γνωρίζουν πως δεν υπάρχει επιστήμη υπολογισμού των κινδύνων γι' αυτό τον σκοπό.
Το θέμα ευθύνης είναι η Αχίλλειος πτέρνα της βιομηχανίας. Η δική μου εκτίμηση είναι πως η αγροτική βιοτεχνολογία θα αποβεί η πιο μεγάλη καταστροφή του καπιταλισμού των μεγαλοεταιρειών. Αυτή η εκτίμηση βασίζεται σε δύο λόγους. Η βιολογική βιομηχανία έχει υποτιμήσει προς πια κατεύθυνση κινούνται οι καταναλωτές όσον αφορά τις τροφικές τους προτιμήσεις . Η μεσαία τάξη καθορίζει τις τάσεις στην Ευρώπη, την Ιαπωνία και την Βόρεια Αμερική. Ταξιδεύω μεταξύ των περιοχών αυτών κάθε τρεις εβδομάδες και μπορώ να δηλώσω πως η μεσαία τάξη κινείται προς τις οργανικές τροφές.
Ο δεύτερος λόγος είναι ότι η ευθύνη για πιθανές καταστροφές θα είναι το τέλος της βιομηχανίας. Δεν νομίζω ότι θα μπορέσει να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο και τις ευθύνες που απορρέουν από το θέμα των γονιδίων που μεταπηδούν σε άλλα είδη. Λένε πως θα πάρουν όλα αυτά τα πολύπλοκα μέτρα και πως ο κάθε γεωργός θα ανυψώσει φραγμούς και κάστρα. Ποιος γεωργός θα κάνει κάτι τέτοιο;
Νομίζω πως θα καταλήξουμε με γενετική ρύπανση και βλέποντας το παρελθόν θα θεωρούμε τη χημική και πυρηνική ρύπανση σαν σχετικά λιγότερο σημαντικές παρά το ότι η πρώτη προκάλεσε την αύξηση της θερμοκρασίας της γης και η δεύτερη απόβλητα που δεν μπορούμε να εξουδετερώσουμε για χιλιάδες χρόνια. Η γενετική ρύπανση μπορεί να αποβεί πιο σοβαρή λόγω του όγκου και της ασυνήθιστης μορφής των νέων ειδών που θα έχουν εισαχθεί στην φύση. Τοποθετούμε στη φύση ζωντανούς οργανισμούς για τους οποίους η ιστορία της ανέλιξης των ειδών δεν διαθέτει μηχανισμούς ένταξης. Νομίζω πως αν μαζέψετε 10 οικολόγους πιθανόν όλοι να σας πουν το ίδιο πράγμα.
Οι βιολογικές βιομηχανίες μπορεί να το βρίσκουν δύσκολο να πιστέψουν πως οι σχεδιασμοί τους θα απορριφθούν αλλά ας μη ξεχνούμε πως η μεταπολεμική γενιά (baby-boomers) έχει στρέψει τις πλάτες της στην πυρηνική ενέργεια το πιο πολύτιμο δημιούργημα της φυσικής του 20ου αιώνα. Όταν μεγάλωνα τη δεκαετία του 1950 ούτε θα μπορούσε να φανταστεί κανείς κάτι τέτοιο.
Υπάρχει μια αφελής αντίληψη ότι οι επιλογές είναι δύο, είτε είσαι υπέρ της επιστήμης αυτής είτε είσαι απορριπτικός. Είσαι υποστηρικτής της αλλαγής ή φοβάσε τρομερά το μέλλον. Δεν είναι αυτό το ζήτημα υπό συζήτηση. Το θέμα δεν είναι αν είσαι υπέρ ή κατά της επιστήμης, αλλά ποιες είναι οι τεχνολογίες που θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε για να δαμάσουμε την επιστήμη εμπορικά και κοινωνικά.
Είμαι υπέρ της γενετικής επιστήμης αλλά πιστεύω πως υπάρχει η σκληροπυρηνική οδός και η πιο απαλή οδός για τη χρήση αυτής της επιστήμης. Θα κατευθύνουμε τις κυβερνητικές έρευνες και επενδύσεις σε γενετικά μεταλλαγμένες τροφές οι οποίες στην πραγματικότητα είναι πρωτόγονη εφαρμοσμένη επιστήμη; Είναι η μορφή επιστήμης που άρχισε με τον Μπέϊκον. Αν βρεις τρόπους να μεταλλάξεις τα φυτά σου έτσι που είναι απομονωμένα από τα οικοσυστήματα και τα οποία θα μπορούν να αμύνονται και να απωθούν τις προσπάθειες εισβολής από τα τοπικά οικοσυστήματα. Είναι η αμυντική προσέγγιση του Μπέϊκον προς τις εφαρμοσμένες επιστήμες τις οποίες εφαρμόζουμε εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Είναι η προσέγγιση της σκληρής οδού. Η ίδια όμως η γενετική επιστήμη μπορεί να χρησιμοποιηθεί αναπτύσσοντας εκλεπτυσμένη γεωργική παραγωγή που να βασίζεται στην οργανική γεωργία του 21ου αιώνα. Αυτή θα ήταν η απαλή οδός. Με τη νέα επιστήμη μαθαίνουμε πολλές λεπτομέρειες για τους τρόπους που τα γονίδια ενεργοποιούνται και σταματούν να ενεργούν και πως εκφράζονται, για τις σχέσεις μεταξύ γονοτύπου και φαινοτύπου. Έχουμε πολλές πληροφορίες για τη δυναμική των οικοσυστημάτων, και θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε την επιστήμη για να δημιουργήσουμε οργανική γεωργία πιο εκλεπτυσμένη. Αντί να μεταλλάζουμε τα φυτά μας σε απομόνωση από τα οικοσυστήματα με αμυντικό τρόπο θα μπορούσαμε να βρούμε τρόπους να βελτιώσουμε τις γνώσεις μας για το πως παραδοσιακά είδη είναι εναρμονισμένα με τα τυπικά οικοσυστήματα και σαν μέρος του συνόλου.
Σε ένα άλλο επίπεδο πιστεύω πως με τη νέα εποχή της γενετικής επιστήμης μας δίδεται η ευκαιρία που είναι η πιο μεγάλη στην ιστορία. Θα πρέπει να μας υποχρεώσει αυτή τη γενιά και την επομένη να θέσουμε τα μεγάλα ερωτήματα. Τι είναι η αξία μιας ανθρώπινης ζωής; Έχει η ζωή εγγενή ή μόνο χρηστική αξία; Τι είναι οι υποχρεώσεις μας απέναντι στις επόμενες γενεές. Τι είναι το αίσθημα ευθύνης που έχουμε απέναντι στα όντα που συνυπάρχουν με εμάς; Μας υποχρεώνει, αν είμαστε διατεθειμένοι και ανοικτοί για συζήτηση να ξανασκεφτούμε τη σημασία του ανθρωπισμού και της ύπαρξης. Αυτό το εννοώ με ένα ειλικρινή τρόπο. Δεν ξέρω αν θα προβούμε στη συζήτηση αλλά αν θα το κάνουμε θα είναι μια μεγάλη ευκαιρία και σε τελευταία ανάλυση και η γενετική επιστήμη θα είναι κερδισμένη.